मौसम परिवर्तन र आर्थिक प्रभाव

- एन.पी. रिजाल
वर्तमानका प्रमुख वातावरणीय समस्याहरुका तालिकामा मौसम परिवर्तनलाई पहिलो नम्वरमा राखिन्छ । यसको प्रमुख कारण के हो भने यो विश्वव्यापी समस्याको रुपमा रहेको छ र यसको प्रभाव विकसित र विकासोन्मूख सबै देशहरुले सामना गरिरहेका छन् । यसको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभावहरु हाम्रो वरिपरिको वातावरणीय संरचनामा पनि देखिन थालेको पाइन्छ । जाडोको मौसममा हामी पहिलेको तुलनामा कम जाडोको अनुभव गरिरहेका छौँ । पृथ्वीको तापमानमा भएको वृद्घिको प्रत्यक्ष असर हाम्रो हिमालय श्रृंखलाका हिमनदीहरुमा देखिन थालेको छ ।
अर्काेतिर सामुन्द्रिक सतह पनि क्रमशः बढ्न थालेको छ । माल्दिभ्सले भर्खर मात्र बंगलादेशबाट माटो किन्ने निर्णय गरेको छ । चारैतिरबाट समुन्द्रले घेरिएको माल्दिभ्सका स–साना होचा टापुहरु डुब्ने खतरामा छन् । यो एउटा उदाहरण मात्र हो, यस्ता कयांै वातावरणीय समस्याहरु हामी दैनिक रुपमा अनुभव गरिरहेका छौँ । यसरी पृथ्वीको तापक्रममा वृद्घि भई मौसम परिवर्तन हँुदै जानुमा कार्वन ग्याँसको उत्पादन र व्यापक प्रयोग रहेको छ । यसका साथै वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न बन–जङ्गलको व्यापक विनाश पनि रहेको छ ।
मौसम परिवर्तनले वातावरणीय संरचनाका अनैकांै पक्षहरुमा प्रभाव पार्ने गर्दछ । ती पक्षहरुमध्ये मौसम परिवर्तनले आर्थिक क्षेत्रहरुमा पार्ने प्रभावलाई मुख्य रुपमा विश्लेषण गर्ने गरिन्छ । मौसम परिवर्तन वातावरणीय दृष्टिकोणबाट खराव देखिए पनि यसको आर्थिक प्रभाव भने फाइदाकारी र बेफाइदाकारी दुबै प्रकारको हुने गर्दछ । कारण के हो भने हामीले मौसम परिवर्तनलाई सही सदुपयोग गर्न सकेको खण्डमा त्यसमा आर्थिक फाइदा पनि प्राप्त गर्न सक्दछांै ।
वर्तमान समयमा नेपालले कार्वन व्यापार गरिरहेको छ । औद्योगिक देशहरुले उत्पादन गरेको कार्वन उत्पादनले पृथ्वीको सुरक्षाकवच मानिने ओजोनतह पातलिदै गएको छ । जसको कारण पृथ्वीको तापक्रम बढ्न गयो र मौसम परिवर्तन देखापर्यो । नेपालजस्तो विकासोन्मूख देशहरु भने मौसम परिवर्तनको समस्या सामना गरिरहेका छन् । तर, नेपालले यस अवस्थाको फाइदा लिन सक्नु पर्छ । मौसम परिवर्तनबाट वर्तमान समयमा नेपालले लिन सक्ने प्रमुख फाइदा भनेको कार्वन व्यापार हो ।
नेपाल कृषि प्रधान देश हो र लगभग ८५ प्रतिशत जनता ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गर्दछन् । कृषि पेशामा सम्लग्न मानिसहरु पशुपालनमा पनि सम्लग्न हुने कारण गोबरग्यास उत्पादनको सम्भावना व्यापक रहेको छ । यो हरित उत्पादन हो । अर्कोतिर, अन्य वैकल्पिक हरित उत्पादनहरुको प्रयोगमा विस्तार गर्ने हो भने नेपालले कमभन्दा कम कार्वन उत्पादन गरी कार्वन व्यापारबाट फाइदा लिन सक्दछ ।
नेपालले मौसम परिवर्तनलाई कृषि उत्पादनको विस्तार र आधुनिकीकरणमा पनि सहयागी बन्न सक्दछ । कारण कृषि उत्पादन तापक्रम प्रतिफल हो । भौगोलिक रुपमा विविध रहेको नेपाल त्यसको संरचना अनुकूल फलफूल, खाद्यान्न र तरकारी उत्पादन गर्न सकिन्छ । परिवर्तित मौसम अनुसार कृषि प्रणालीको पनि विस्तार गर्न सके नेपालले आर्थिक लाभ लिन सक्दछ । जलविद्युत उत्पादनमा अत्याधिक सम्भावना रहेको नेपालमा हिमनदी पग्लन थालेपछि रन अप रिभरमा आधारित जलविद्युत गृह विस्तारमा प्रश्नचिन्ह सिर्जना गरेको छ । यस्तो अवस्थामा त्यसलाई रिजर्भ गरेर उत्पादन विस्तार गर्नु उपयुक्त देखिन्छ ।
तर, विश्वव्यापी प्रभावको रुपमा देखापरेको यो तापक्रम वृद्घिलाई समयमा नै नियन्त्रण गर्न सकिएन भने यसले निम्त्याउने प्रभाव पनि डरलाग्दो हुने कुरामा दुईमत छैन । यसले पारिस्थितिक पद्घतिमा पार्ने प्रभाव कम छ्रैन । तापक्रम वृद्घिका आर्थिक बेफाइदाहरुलाई बेवास्था गर्ने भूल गर्नु हुँदैन । यसले सिर्जना गर्ने प्राकृतिक संरचनामा परिवर्तनको प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभाव हाम्रो आयस्तर, जीवनशैली र वातावरणमा पर्दछ । यसबाट आर्थिक बेमितव्ययिता सिर्जना हुने गर्दछ ।
तापक्रम वृद्घिमा उल्लेखनीय योगदान दिने कार्वन उत्पादन पूर्णरुपमा बन्द गर्न सकिदैन तर यसलाई केही रुपमा कम भने अवश्य गर्न सकिन्छ । हामीले हरित उत्पादनहरुको प्रयोगमा जोड दिनु पर्दछ । जनचेतनामा पनि व्यापक जोड दिनुका साथै सरकारी र अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रबाट पनि यस समस्या कम गर्न जोड दिनुपर्ने देखिन्छ । जस्तो, मौसम परिवर्तनको प्रभावबारे विश्व समुदायलाई ध्यानाकर्षण गर्न नेपाल सरकारले गरेको सगरमाथा आधार शिविरको मन्त्रीस्तरीय बैठक र माल्दिभ्स सरकारले गरेको समुन्द्र मुनीको बैठकलाई बिर्सन मिल्दैन ।
भ्mबष्स् िबलवबल)अजष्तष्श२थबजयय।अयm