हजारौं हेक्टरको हिउ“दे

दूधे, २१ पुस ÷ क्षतिग्रस्त कनकाई नहर समयमै मर्मत नहुँदा जिल्लाको हजारौं हेक्टर खेतीयोग्य जमिन सिञ्चाई सुविधाबाट वञ्चित भएको छ । हिउँदे बालीमा सिञ्चाई चाहिएकै बेला नहर नचलेपछि सयौं किसानको लगानी खेर जाने अवस्था सिर्जना भएको छ ।
२०३२ सालमा कोरियाली सहयोगमा निर्मित पूर्वकै ठूलो नहरका दर्जनौं स्थान भत्केर जीर्ण भएको वर्षौ वितिसकेको छ । अहिलेसम्म टालटुलको भरमा चलेको नहर मर्मतमा ढिलाई भएकै कारण मध्य दक्षिण झापाका किसान सिञ्चाई सुविधाबाट वञ्चित बनेका हुन् । जिल्लाकै सबैभन्दा उर्वर क्षेत्रको सिञ्चाइ स्रोत क्षतविक्षत बनेपछि स्थानीय किसानको विजोग भएको छ ।
एक वर्ष अघि नहर मर्मतकै लागि कनकाई सिञ्चाई आयोजना र विश्व बैंकबीच ११ करोड रुपैयाँको सम्झौता भएको थियो । तर, प्रक्रिया पुर्याउने नाममा सम्झौताको वर्ष दिनसम्म मर्मत नथालिंदा किसानले सिञ्चाई सुविधा नपाएका हुन् । अघिल्लो वर्ष मंसिरमा भएको सम्झौतामा आगामी तीन वर्षभित्र मर्मत पूरा गर्ने तर तत्काल काम थालेर किसानलाई राहत दिन प्रयास गर्ने उल्लेख थियो । तर, त्यसको ठ्याक्कै वर्षदिन बितेपछि पुस १ देखि मात्रै मर्मत थालिएको छ । पानी धेरै चाहिएकै बेला पानी बन्द गरेर नहर मर्मत शुरु भएकाले किसानका खेत सिञ्चाइविहीन बन्न पुगेको हो ।
‘हिउँदे बालीलाई सिञ्चाईको आवश्यकता धेरै हुन्छ’ सतासीधाम ६ का किसान दिपक तामाङ भन्छन् ‘ तर, नहरमा पानी छैन, मर्मतमा ढिलो हुँदा यसपाली बाली उठाउन पाइएला जस्तो छैन ।’ गहुँ, मकै, तोरी, फापर लगायतका हिउँदे बाली सिञ्चाइ अभावले फस्टाउन नसकेको उनले बताए । सतासीधाम बाहेकका शिवगञ्ज, पाँचगाछी, तोपगाछी, धरमपुर, बैगुनधुरा, कोरोबारी र महाभारा क्षेत्रका आठ हजार हेक्टर जमिन कनकाई नहरकै भरमा सिञ्चित हुने गरेका थिए । हिउँदे बाली उत्पादनका लागि जिल्लाकै अग्रणी मानिने यी आठ गाविसका अधिकांश ठाउँमा पानी नपुगेपछि यसपटक उत्पादन घट्ने निश्चित भएको किसान बताउँछन् ।
नहरका उपभोक्ता किसानका अनुसार १ सय ३४ किलोमिटर लामो नहरको ४० भन्दा बढी ठाउँ भत्केका छन् । नहरको पक्की सतह र दिवाल भत्केर पानी गाउँ पस्न थालेपछि मुहानै बन्द गरिएको छ । दोमुखास्थित मुहान नजिकका खेतसम्म पानी छोडिए पनि टाढाका लागि छोड्न समस्या भएको आयोजनाका अध्यक्ष टंक ढुंगेल बताउँछन् ।
नहरको लक्षितमध्ये आधाभन्दा बढी ठाउँमा सिञ्चाई भएको दाबी गर्ने उनले ठेक्का प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने भएकाले मर्मत ढिलो शुरु भएको बताए । कनकाई इन्टरनेशनल विल्डर्स, थोदुङ कन्सट्रक्सन लगायतका तीन कम्पनीले ठेक्का लिएको नहर मर्मतको काम अहिले चार ठाउँमा मात्रै थालिएको छ । जब कि भत्केको ठाउँको संख्या भने त्यसको दश गुणा बढी छ । ‘यही पाराले मर्मत हुने हो भने अरु दुई चार वर्ष पानीको आश नगरे हुने रहेछ’, पाँचगाछीका किसान हर्कलाल माझी भन्छन् । उनका अनुसार मुहान नजिकका ठाउँ बाहेक अन्यत्र सिञ्चाई सुविधा ठप्प छ । माइधारस्थित पूर्व–पश्चिम राजमार्ग दक्षिणको नहरको अधिकाँश ठाउँ भत्केर काम नलाग्ने भएको उनले बताए ।
ठूलो क्षति भएको ठाउँमा मर्मत नथालेको उपभोक्ताको गुनासो छ । तर, सिञ्चाई डिभिजन कार्यालय भने अर्कौ वर्ष नयाँ टेण्डर खोलेर ती ठाउँ मर्मत गरिने बताउँछ । ‘तीन वर्ष भित्र पूरा गर्ने हो’, सिञ्चाइ डिभिजन प्रमुख मित्र बराल भन्छन् – ‘वर्षेनी टेण्डर खोल्दै बनाउँदै जाने हो ।’